Waarom loyaliteit een struikelblok kan zijn tijdens de puberteit?

Laten we eerst kijken wat loyaliteit betekent. Loyaliteit is een morele verbondenheid, waarin je je ook zonder geschreven regels houdt aan een afspraak, verbinding of verplichting. Loyaal zijn of trouw zijn is een eigenschap dat je iemand of iets altijd steunt en niet alleen laat. Loyaliteit komt ook voort uit een gevoel; je voelt je betrokken bij iemand, je geeft om iemand. Ook eerlijkheid en oprechtheid vallen onder loyaliteit. Wanneer je niet eerlijk of ontrouw bent of zelf zo behandeld wordt kun je dat ervaren als een vorm van verraad. Het vertrouwen is weg en er ontstaat een gevoel van onveiligheid.

In dit artikel over de puberteit belichten we loyaliteit vanuit de onlosmakelijke (bloed)band tussen ouders en kinderen. Het uitgangspunt is dat het kind het leven ‘gekregen’ heeft van zijn ouders en daardoor een hele sterke neiging heeft om (bewust of onbewust) loyaal te blijven aan hen. Dit zit diepgeworteld in de kern en gaat verder dan je loyaal voelen, het is loyaal zijn. In een gezonde relatie tussen ouders en kinderen is er een evenwichtige dynamiek tussen geven en nemen, delen en ontvangen, en ook rechten en verplichtingen. Zoals ruimte geven en ruimte nemen, vrijheid krijgen en verbinding aangaan. Als er sprake is van een onevenwichtige dynamiek kom je in een loyaliteitsconflict terecht. Niet opgeloste loyaliteitsconflicten (loyaliteitsproblemen) kunnen generatie op generatie blijven bestaan. Als bijvoorbeeld een vader bepaald gedrag vertoont waarmee hij (bewust of onbewust) loyaal is aan zijn eigen vader ten koste van zichzelf, zal zijn kind dit patroon waarschijnlijk ook richting hem gaan ontwikkelen.

Loyaal zijn aan jezelf

Tot zover ging het over loyaal zijn aan de ander. Loyaal zijn gaat ook over loyaliteit richting jezelf. Trouw zijn aan jezelf betekent dat je weet wat je wilt en nodig hebt. Dat je weet wat voor jou belangrijke waarden zijn en daarvoor kunt en blijft staan. Trouw zijn aan jezelf betekent ook dat je jezelf laat zien zoals je bent en keuzes maakt die passend zijn. Laat zien waar je voor staat, goed voor jezelf zorgt en balans creëert tussen ruimte voor jezelf en ruimte voor de ander. Loyaal zijn naar jezelf betekent dat je je niet continue af laat leiden door (groeps)druk van anderen om erbij te horen of om conflicten te vermijden.

Als je loyaal en trouw kunt zijn aan jezelf is het een kwaliteit die veiligheid creëert.

Keerzijde van loyaliteit

Loyaliteit kent ook een keerzijde, namelijk té loyaal zijn. Dan is het een valkuil geworden die veel gevolgen kan hebben op allerlei gebieden in je leven. Als je te loyaal bent doe je dingen die je eigenlijk niet wilt, neem je geen duidelijke plek in, ga je zelf of anderen makkelijk over je grenzen, blijf je vasthouden aan mensen en/of situaties die al lang niet meer voedend voor je zijn, maken anderen misbruik van je goedheid, etc.

Loyaliteit, trouw zijn aan en ook de valkuil té loyaal zijn speelt niet alleen in de puberteit, maar ook later op vele andere momenten en gebieden in het leven. Het een hele klus… We belichten verderop in dit artikel hoe loyaliteit invloed heeft op beslissingen die je neemt en op de plek die je in het leven wel of niet inneemt.

Loyaliteit tijdens de kindertijd

We bekijken vanuit de nieuwe dimensie van het enneagram – de levensfasen – het thema loyaliteit en gaan terug naar stap 3 in het enneagram, de kindertijd. Een kind is van nature nieuwsgierig en onderzoekend, wil groeien, wil leren en de wereld ontdekken. Door de binnenlijn van 3 naar 6 is er een directe verbinding met de volwassenheid en spiegelt het kind zich aan anderen die zich in al in deze fase begeven. De ouders, leerkrachten, familie, omgeving, etc. Het kind weet onbewust wat hij komt doen en dat hij later als hij groot is een onderdeel zal zijn van de grote wereld.

Doordat het kind nog zo puur is heeft de energie van de binnenlijnen een hele sterke invloed. De energie vanuit 6 stimuleert om op ontdekkingstocht te gaan in de wereld. Omdat het kind nog verbinding heeft met zijn speelse, creatieve en magische kwaliteiten en wil het zo onbevangen mogelijk de ruimte krijgen om de wereld te gaan ontdekken.

Door te leren voelen en onderscheiden wordt er ook bewustwording gecreëerd over het stellen en aangeven van grenzen. Dit is een intens ‘spel’, want grenzen worden vaak nog ontdekt door ze niet op te zoeken (zichzelf terugtrekken) of er juist over heen te gaan. De mens is nu eenmaal een ervaringswezen en kan zich daardoor niet alles uit een boek of wat door anderen verteld wordt eigen maken. Er zijn (levens)ervaringen nodig om het eigen te maken en dat speelt in deze levensfase een belangrijke rol. Het vormt het zelfbeeld van waaruit de puber straks doorgroeit naar de (jong)volwassenheid.

Harmonie

Op stap 3 is er ook een directe verbinding met stap 9, de energie van harmonie. Via deze binnenlijn is er een innerlijke herinnering, maar ook drang naar heelheid. Het kind wil heel graag harmonie ervaren en gaat er (on)bewust alles aan doen om harmonie te realiseren, niet alleen in het gezin, maar zeker ook tussen de vader en moeder onderling. De drang naar harmonie en heelheid, gekoppeld aan de loyaliteit, gaat zover dat het kind verantwoordelijkheid en pijn gaat dragen om het lichter te maken voor de ouders of rollen in het gezin gaat vervullen waar ‘lege’ plaatsen gezien worden. Zelfs zo sterk dat het in de rol van de vader of moeder kan stappen als een van beide (emotioneel of fysiek) afwezig is. Zo wordt het kind al snel een mini-volwassene. Het is ook kind-eigen om de schuld op zich te nemen als er iets niet goed is in de harmonie binnen het gezin of in de relatie tussen de vader en moeder.

Zo wordt in de kindertijd de basis gelegd voor loyaliteit. Door je afhankelijkheid is er nog geen mogelijkheid om eerst loyaal te zijn aan jezelf. Veelal wordt je juist geleerd dat je eerst loyaal moet zijn aan de ander (ook vanuit het oude hiërarchisch denken) en dan pas aan jezelf, anders vinden ze je egoïstisch. Er is (nog) onvoldoende besef dat de ander op de eerste plaats zetten ten koste gaat van het contact met de eigen essentie en het ontdekken en ontplooien van het kind als uniek individu.

Loyaliteit ontwikkelt zich na de kindertijd verder en gaat ook in de puberteit en de levensfasen daarna een belangrijke rol spelen.

Puberteit en loyaliteit

In de puberteit kan loyaliteit een dilemma worden, want dit is het punt om een verdere stap te maken naar zelfstandigheid. De fase om je werkelijke identiteit en passies te gaan ontdekken. Dit kan ook veel verwarring geven, omdat het lastig is om te gaan onderscheiden wat anderen (ouders, etc.) hebben meegegeven wat wel bij je essentie of levenspad hoort. En wat projecties of compensaties zijn van hun eigen verwondingen die niet bij je essentie horen. We noemen dit verstrikkingen, waardoor je eigen levensenergie niet goed kan stromen. De beweging tijdens de puberteit om je te ontdoen van verstrikkingen en conditioneringen die niet passen bij je werkelijke identiteit kan veel (innerlijke) conflicten veroorzaken. Het is het dilemma van trouw zijn aan jezelf of trouw blijven aan de familiepatronen en/of de projecties van de buitenwereld.

Laten we het voor de overzichtelijkheid beperken tot de relatie ouders-kind en wat ouders meegeven aan hun kinderen. Ze voeden op of begeleiden vanuit hun eigen wereldbeeld en overtuigingen. Hierin speelt hun eigen gezin, opvoeding en omstandigheden waarin ze opgegroeid zijn een grote rol. Kunnen ze hun kind zien als een authentiek individu met een eigen levenspad of houden ze vast aan familie- en cultuurpatronen. Zijn ze bijvoorbeeld gericht op:

  • aanpassing aan de buitenwereld in plaats van gerichtheid op wie het kind is;
  • de verwachting dat het kind hun eigen niet gerealiseerde dromen gaat vervullen;
  • het projecteren en compenseren van hun eigen tekort aan liefde, aandacht en waardering;
  • het invullen van hun eigen leegte.

Er zijn zeker nog andere facetten op te noemen die van invloed kunnen zijn op de vorming in de kindertijd, maar we laten het voor nu bij deze vier houden.

Ontrafelen en loslaten

De verwarring ontstaat als je voelt dat je ouders vanuit liefde hebben gegeven, maar door hun eigen pijn of onwetendheid, onvoldoende stil hebben gestaan bij wat je werkelijk nodig had. Jouw essentie onvoldoende hebben gehoord en gezien. In de puberteitsfase moet dit ontrafelt en losgelaten worden. Dat is zeker niet makkelijk, want er kan druk van je ouders gevoeld worden om toch aan hun ideaalbeeld te blijven voldoen. Ze kunnen je (on)bewust het gevoel geven dat je ze in de steek laat wanneer je andere keuzes maakt. Veelal is het hun eigen oude pijn die ze voelen. Delen van zichzelf die niet tot bloei konden komen en onderdrukt werden om erbij te horen of om te ‘overleven’.

De andere kant van loyaliteit: trouw zijn aan jezelf

Tijdens de puberteit moet dus de andere kant van loyaliteit zichtbaar worden, namelijk loyaliteit naar jezelf, naar je eigen essentie (door de binnenlijnen van 4 naar 1 en 2). Wat wil ik? Wat kom ik hier doen? Dat mag (moet) op de eerste plaats komen. Het betekent een verschuiving van gedachten over loyaal zijn naar je ouders. Het gaat er niet om dat de liefdevolle intentie van je ouders niet meer gezien wordt, dat je hun zorg niet meer mag ontvangen, maar je mag gaan onderscheiden wat nog wel dienend is en wat niet.

Dat is een intens proces, want loyaliteit gaat samen met het innemen van de juiste plaats in het gezin, in de familie, op school, etc. De belangrijkste plaats om in te nemen in het leven is de plaats in het oorspronkelijke gezin, ook wel gezin van herkomst genoemd. Je bent het kind en niet de ouder. Alle posities die je later in het leven in andere contexten in gaat nemen zijn vaak een weerspiegeling van de plaats in het gezin. Als je in het gezin je eigen plaats in kan nemen, kun je in andere contexten ook bewuster de plaats kiezen en innemen die bij je hoort.

Dilemma

Het dilemma wordt versterkt als je onvoldoende tijd en ruimte krijgt of gekregen hebt om deze keuzes te maken en daardoor kiest voor strategieën als afzetten tegen, rebelleren, wegcijferen of alsnog toch maar een kopie worden van de ouders. Als je kiest of gekozen hebt voor een van deze strategieën, wordt het heel moeilijk om loyaal te zijn naar jezelf. Je keuzes worden en blijven (bewust of onbewust) steeds beïnvloed door het gedrag van je ouders en de buitenwereld. Hierdoor ga je je afschermen, vertrouw je niet op je gevoel en maak je keuzes vanuit je hoofd.

Loyaliteit heeft een directe invloed op de vorming van zelfvertrouwen en kracht om authentiek te zijn. Als er ruimte is om loyaliteit naar jezelf te gaan ontwikkelen betekent het dat je eigen essentie centraal komt te staan. Het is een stimulans om in contact te gaan met het lichaam en je innerlijke wereld. Om te leren luisteren naar de signalen van je lichaam en de gevoelens die ervaren worden. Het is ook de basis om open te staan om te herinneren wat je eigen zielsbestemming is, wat jij wilt creëren en manifesteren in dit leven.

Loyaliteit gaat verder

Indien in de fase van de puberteit onvoldoende de switch gemaakt wordt naar loyaliteit aan jezelf, wat niet verward moet worden met alleen maar aan jezelf denken, blijft je dat in latere levensfasen achtervolgen. Aangezien heel veel mensen de puberteit niet volwaardig hebben doorleefd en velen de puberteit ‘overgeslagen’ hebben, is het dilemma rondom loyaliteit in de levensfase van zowel jongvolwassenheid als kinderlijke volwassenheid bij velen nog sterk aanwezig.

Het dilemma resulteert erin dat er tijdens de periode van jongvolwassenheid (op 5 van het enneagram) onvoldoende vertrouwen is om in contact te komen met je eigen wijsheid. Als je onvoldoende veiligheid in jezelf kan ervaren is de valkuil aanwezig om jezelf af te zonderen (isolatie is een valkuil op positie 5) of juist te vluchten (valkuil vanuit binnenlijn naar de valkuil op 7) in de vele af- of verleidingen. Het ontbreken van de liefde, aandacht en waardering die jij nodig had, maar ook onvoldoende ondersteuning en ruimte om het trouw zijn aan jezelf te ontwikkelen is een van de belangrijkste oorzaken waarom jongvolwassenen in een burn-out terechtkomen. Ook zijn veel pubers en jongvolwassenen door hun gevoeligheid en overprikkeling gevoelig voor verslaving en verleidingen. Er is een innerlijk conflict wat gecompenseerd of onderdrukt wordt.

Voor alle duidelijkheid gaat dit niet over schuld hebben of schuld neerleggen, maar over bewustwording. De tijd verandert snel en vraagt om andere inzichten en begeleiding.

Loyaliteit in de fase van volwassenheid

Dan komt op 6, in de fase van de kinderlijke volwassenheid, opnieuw ‘de proef’ met het thema loyaliteit. Enneatype 6 wordt niet voor niets de loyalist genoemd. In de volwassenheid op 6 mag er volledig vormgegeven worden aan de zelfstandigheid en authenticiteit. Er ontstaan triggers door nog aanwezige pijn en verwondingen uit het verleden die snel voelbaar zijn door de binnenlijn naar 3. Op 3 speelde loyaliteit al een belangrijke rol, maar toen kon je als kind, door afhankelijkheid van de ouders, nog niet zien dat het primair ging om loyaliteit aan je eigen essentie.

Nu er sprake is van volwassenheid is dit het moment in je leven om (opnieuw) keuzes te maken en (alsnog) je juiste plaats in te nemen. Het gaat er nu om dat je loyaal wordt aan je eigen essentie, verstrikkingen doorknipt en kindpijn heelt. Als de verstrikkingen worden doorgeknipt, zul je niet langer de lasten en verantwoordelijkheid van de ander dragen. Je hoeft geen onechte rollen meer te spelen. Vanuit het perspectief dat iedereen de kracht in zich heeft om zijn eigen lasten en verantwoordelijkheden te dragen en zijn eigen plek in te nemen, kun je nu de keuze maken om dit zeker voor jezelf te doen. Je hoeft niet meer te wachten en bent niet meer afhankelijk of de ander dit ook gaat doen. De verstrikkingen (ook wel verstrengelingen genoemd) ontrafelen gaat ervoor zorgen dat je eigen essentie vrijkomt en dit patroon van omgekeerde loyaliteit (lasten dragen en van rol wisselen) niet meer doorgegeven wordt aan de volgende generatie.

Loyaliteit vanuit je essentie

Loyaal zijn aan je eigen essentie zorgt ervoor dat nog aanwezige pijn en verwondingen sneller naar boven kunnen komen, want door trouw te zijn aan jezelf komt er bewustzijn dat je niet afgescheiden bent van je eigen essentie. Je kunt nu sneller de keuze maken om dit niet meer op een ander te projecteren of in de dader-slachtofferrol te blijven, maar je neemt het besluit om actie te nemen voor heling van je eigen kindpijn. Dit versnelt je persoonlijke groei, waardoor je authentieker wordt. Je ervaart ook meer kracht om aan de wereld je ware identiteit te laten zien.

Definitieve ommekeer

Conclusie is dat punt 6 – de eerste stap in de volwassenheid, de kinderlijke volwassenheid – de definitieve ommekeer van loyaliteit moet zijn. Je kunt delen in jezelf, waar nog pijn en verwondingen zitten, niet volledig helen als je de ommekeer niet realiseert. Dan blijft er een waas over dat deel van jou zitten en zal het niet in de energie van 7 komen. Het belemmert je dan nog steeds om je werkelijk vrij te voelen en echte vreugde te beleven.

In de volwassenheidsfase komen de stukken naar voren die in de puberteit niet ontwikkeld zijn. Daarom is het van belang om al in de puberteitsfase zoveel mogelijk in contact te komen met je essentie, je werkelijke plaats in te nemen en trouw zijn aan je zelf te ontwikkelen. Dat zorgt ervoor dat je later in de fase van volwassenheid makkelijker je authentieke plek in kan nemen en kan manifesteren van je werkelijk wilt, vanuit passie en beleving, vanuit hart en ziel.

De rol van de ouders

Op 6 wordt dus ‘herstel’ werk gedaan van alles wat eerder niet gezien of gehoord is. Wanneer het pas gezien wordt als de volwassenheid is aangebroken, is het er niet makkelijker op geworden. De gevormde identiteit tijdens de kindertijd en puberteit is dan al zodanig ‘eigen’ geworden dat je het aangenomen hebt als je werkelijke identiteit. Zo ben ik nu eenmaal. De aard van het beestje. Daarom is het zo belangrijk dat in de puberteitsfase loyaliteit al vanuit de juiste dimensie ontwikkeld kan worden.

Stap 4 – de puberteitsfase –vraagt ook veel van de ouders, want die worden ‘uitgedaagd’ om vertrouwen, ruimte en tijd te geven om de puber voluit te laten ontdekken wie hij is, wat hij wil, wat zelfstandigheid is, wat grenzen zijn en vooral ook om in contact te zijn met zijn lichaam en te leren vertrouwen op zijn gevoel.

In het volgende artikel belichten we het thema pubernieren en gaan we uitgebreid in op de rol van de ouders.